Literatür Taraması Nasıl Yapılır? Kaynak Bulma ve Eleme

Literatür taraması nasıl yapılır sorusunun yanıtı, arama kutusuna konu adını yazmakla tamamlanmaz. Kaynakları hangi kapsamda aradığınız, hangilerini neden seçtiğiniz ve seçilen çalışmaların birlikte ne söylediği önemlidir. Çok sayıda dosya indirmiş olmanız, araştırma sorunuzun literatürdeki yerini açıklayabildiğiniz anlamına gelmez.

İşleyen bir tarama düzeni üç ayrı çıktı üretir: izlenebilir bir arama kaydı, gerekçeli bir kaynak seçimi ve tematik bir sentez. Bu rehberde örnek bir araştırma sorusu üzerinden bu çıktıları nasıl oluşturabileceğinizi göreceksiniz. Amaç, bütün kaynakları okumaya çalışmak yerine sorunuz için gerekli kanıtı planlı biçimde bulmak ve eleştirel değerlendirmektir.

Literatür taraması nasıl yapılır: kapsamı önce tanımlayın

Önce taramanın hangi soruya hizmet ettiğini yazın. Örneğin “Lisansüstü öğrenciler danışman geri bildirimini araştırma metnine nasıl aktarıyor?” sorusu geri bildirimin varlığından çok kullanılma sürecine odaklanır. Tarama boyunca araştırma sorusuna yakın çalışmalarla kavramsal arka plan kaynaklarını ayırabilirsiniz. Her ikisi gerekli olabilir; ancak metinde aynı işi yapmazlar.

Tezinizdeki literatür bölümünü, tek başına bir sistematik derleme olarak adlandırmak zorunda değilsiniz. Sistematik derleme belirli yöntemsel planlama ve raporlama beklentileri taşır. Tez arka planı için şeffaf bir arama yürütmek değerlidir; fakat birkaç veri tabanında arama yapmanız tek başına bu etiketi haklı kılmaz. Taramanızın türünü ve iddiasını danışmanınızla netleştirin.

Başlangıçta konu, hedef grup, bağlam ve inceleyeceğiniz olguyu bir kapsam notuna yazın. Tarih, dil veya yayın türü sınırı koyacaksanız gerekçesini belirtin. Sadece daha az sonuç çıkarmak için keyfî sınır koymayın. Örneğin güncel bir uygulamayı incelerken yakın dönem çalışmaları önemli olabilir; kavramın kuramsal temeli için eski kaynaklar hâlâ gerekli olabilir.

Kapsam, tarama ilerledikçe gerekçeli biçimde değişebilir. İlk aramalar bazı kavramların alanınızda farklı adlandırıldığını gösterebilir. Değişikliği kaydedin ve önceki aramalara etkisini değerlendirin. Böylece sonradan “Bu kaynakları neden seçtim?” sorusuna yalnızca hafızanızla cevap vermek zorunda kalmazsınız. Başlangıç sorusu belirsizse önce tez konusu belirleme rehberine dönmek yararlı olabilir.

Anahtar sözcüklerden denetlenebilir arama dizgesine

Konuyu kavram bloklarına ayırın. Örnek soruda hedef grup, geri bildirim ve kullanma süreci ayrı bloklar olabilir. Her blok için Türkçe ve araştırma alanınızda kullanılan diğer dillerde karşılıklar bulun. Çeviri yalnızca kelime karşılığı değildir; ilgili makalelerin başlık ve anahtar sözcüklerinde gerçekten kullanılan terimleri inceleyin. Gerektiğinde veri tabanının konu başlıklarından yararlanın.

Kavram bloğu	Örnek Türkçe terimler	Örnek İngilizce terimler
Öğrenci grubu	lisansüstü öğrenci, doktora öğrencisi	postgraduate student, doctoral student
Süreç	danışman geri bildirimi	supervisor feedback, supervisory feedback
Kullanım	geri bildirimi kullanma, revizyon	feedback uptake, revision

Bu terimler hazır bir nihai arama değildir; deneme için başlangıç listesidir. Aynı anlam alanındaki seçenekler genellikle OR ile, farklı kavram blokları AND ile birleştirilir. Örnek bir dizge (doctoral student OR postgraduate student) AND (supervisor feedback OR supervisory feedback) biçiminde kurulabilir. İfade arama, alan seçimi ve kısaltma işaretlerinin kullanımı veri tabanına göre değişebileceğinden yardım açıklamasını kontrol edin.

İlk dizgeye bütün kavramları eklemek sonuçları gereğinden fazla daraltabilir. “Kullanım” bloğunu eklediğinizde ilgili olduğunu bildiğiniz çalışmalar kayboluyorsa terimleri gözden geçirin. Bilinen birkaç yakın çalışmanın aramada bulunup bulunmadığını sınamak yararlı bir denetimdir. Amaç yalnızca sonuç sayısını azaltmak değil, sorunuzla ilişkili çalışmaları kaçırmadan yönetilebilir bir arama kurmaktır.

Arama kaydında veri tabanı adını, tarihi, tam dizgeyi, aranan alanları ve uygulanan filtreleri saklayın. Aynı dizgenin farklı platformlarda farklı sonuç vermesi olağandır. Alan adları, kapsanan yayınlar ve arama mantığı değişebilir. Bu nedenle bir platformdaki ifadeyi başka bir yere aynen yapıştırdıktan sonra eşdeğer çalıştığını varsaymayın; çıkan kayıtları kontrol edin.

Kaynak bulmayı altı aşamada yönetin

1. Alana uygun kaynak havuzlarını seçin. Üniversite kütüphanenizin veri tabanlarını ve alanınızın temel dizinlerini inceleyin. Genel arama araçlarını tek kaynak olarak kullanmak yerine kapsama katkılarını değerlendirin.
2. Deneme araması yapın. Yakın çalışmaların kullandığı kavramları ve anahtar sözcükleri not edin. Gürültülü sonuçları incelerken hangi kelimenin alakasız kayıtları getirdiğini belirleyin.
3. Dizgeyi gerekçeyle güncelleyin. Eklenen veya çıkarılan terimleri kaydedin. Bir değişiklikten sonra ilgili çalışmaların kaybolup kaybolmadığını kontrol edin.
4. Kayıtları düzenli aktarın. Yazar, başlık, yıl ve yayın bilgilerini saklayın. Aynı çalışmanın farklı veri tabanlarından gelen kayıtlarını ve farklı sürümlerini dikkatle karşılaştırın.
5. Kaynak zincirlerini inceleyin. Seçtiğiniz temel çalışmaların kaynakçalarına ve onları kullanan sonraki çalışmalara bakın. Bu yolla bulunan kayıtların nasıl elde edildiğini de not edin.
6. Tarama güncellemesi planlayın. Araştırmanız sürerken yeni yayınlar çıkabilir. Son yazım döneminde ne zaman ve hangi kapsamda yeniden arama yapacağınızı belirleyin.

Kayıt yönetiminde aynı başlığa sahip iki kaydı otomatik olarak farklı çalışma saymayın. Bir çalışmanın ön baskısı, dergi sürümü veya başka bir raporu bulunabilir. Tersine benzer başlıklar farklı araştırmalara ait olabilir. Yazar, veri kaynağı ve yöntem bilgilerini karşılaştırarak doğru ilişkiyi kurun. Bir araştırmanın birden çok yayını, sentezde aynı kanıtın bağımsızmış gibi sayılmasına yol açmamalıdır.

Literatür taraması nasıl yapılır diye çalışırken zamanın çoğunu dosya adlarını düzeltmeye harcıyorsanız kayıt sisteminizi sadeleştirin. Her kaynak için tek bir ana kayıt, ona bağlı tam metin ve kısa okuma notu yeterli bir başlangıçtır. Kullandığınız araç ne olursa olsun yanlış künyeleri kontrol edin. Otomatik aktarım, yazar veya yayın türü hatalarını her zaman önleyemez.

Eleme kararını kalite değerlendirmesinden ayırın

Eleme, çalışmanın araştırma kapsamınıza uygun olup olmadığını belirler. Kalite değerlendirmesi ise uygun bulunan çalışmanın kanıtını ne ölçüde desteklediğinizi sorgular. Konuya çok yakın bir makale yöntem bakımından sınırlı olabilir. Çok güçlü tasarıma sahip başka bir çalışma ise farklı bir soruyu yanıtlıyor olabilir. Bu iki kararı tek bir “iyi kaynak” etiketine sıkıştırmayın.

Önce başlık ve özet üzerinden kapsam uygunluğunu inceleyebilirsiniz. Kararsız kaldığınız kaydı yalnızca başlık size yakın gelmediği için hemen dışlamayın; tam metin değerlendirmesine ayırın. Tam metinde dışlama yaptıysanız anlaşılır bir neden yazın. “Uygun değil” yerine “Hedef grup araştırma kapsamı dışında” gibi izlenebilir açıklamalar kullanın. Ölçütleri sonuçları beğenip beğenmemenize göre değiştirmeyin.

Kaliteyi incelerken soruya uygun tasarım, katılımcı veya belge seçimi, veri üretimi, analiz ve sonuçların dayanaklarını değerlendirin. Her araştırma türüne aynı kontrol listesini uygulamak uygun olmayabilir. Deneysel bir çalışma ile yorumlayıcı görüşme araştırmasının gücü farklı ölçütlerle tartışılır. Danışmanınızla alanınıza uygun değerlendirme yaklaşımını seçin ve sınırlı kaynakları nasıl kullanacağınızı açıklayın.

• Dâhil etme ve dışlama ölçütlerim yazılı.
• Tam metin dışlama nedenlerini kaydettim.
• Aynı araştırmanın farklı raporlarını ilişkilendirdim.
• Kapsam uygunluğu ile yöntem değerlendirmesini ayırdım.
• Kendi görüşüme uymayan bulguları da değerlendirdim.
• Seçim kararlarını sonradan yeniden inceleyebiliyorum.

Bu kayıtlar, taramanızın eksiksiz olduğunu otomatik olarak kanıtlamaz. Ancak hangi yolları izlediğinizi ve hangi sınırlarla çalıştığınızı açıklar. Özellikle dil veya erişim kısıtı varsa bunu belirtin. Her dışlama araştırmanın bakışını etkileyebilir; seçimin sonuçlarını fark etmek, yalnızca uzun bir kaynakça üretmekten daha yararlıdır.

Okuma matrisinden tematik senteze geçin

Okuma matrisinize araştırma sorusu, bağlam, yöntem, temel bulgu, sınırlılık ve sizin tezinize katkı sütunlarını ekleyin. Matrisin hücrelerini uzun özetlerle doldurmak yerine karşılaştırılabilir kısa notlar yazın. İki çalışmanın aynı kavramı farklı tanımladığını fark ettiğinizde bunu ayrıca işaretleyin. Sentez çoğu zaman bu farkların neden önemli olduğunu açıklamakla başlar.

Örneğin çalışmaların bir kısmı geri bildirimin hızını, bir kısmı öğrencinin öneriyi uygulayabilmesini ele alıyor olabilir. İkisini tek bir memnuniyet başlığında birleştirmek kavramsal ayrımı gizleyebilir. “Çalışmalar aynı şeyi ölçüyor mu?” sorusunu sorun. Benzer görünen sonuçların farklı ölçümlerden, farklı görünen sonuçların farklı bağlamlardan çıkabileceğini değerlendirin.

Tematik bir paragrafı iddia, kanıtların karşılaştırılması ve araştırmanıza bağlantı üzerinden kurun. Kaynakları tek tek tanıtmak gerektiğinde bile paragrafın sonunda ortak resmi açıklayın. “A çalışması bunu, B çalışması şunu bulmuştur” dizisi tek başına sentez değildir. Çalışmalar arasında hangi ilişkinin bulunduğunu ve bunun sizin sorunuz için ne anlama geldiğini yazın.

Kendi yorumunuzu kaynak iddiasından ayırın ve atfı ilgili cümleye yerleştirin. Bir makalenin aktardığı başka çalışmayı doğrudan okumuşsunuz gibi göstermeyin. Asıl kaynağa ulaşamıyorsanız kurumunuzun benimsediği kaynak gösterme sistemindeki ikincil atıf yaklaşımını kontrol edin. Uygulama örnekleri için APA 7 kaynak gösterme rehberini inceleyebilirsiniz.

Sık yapılan hatalar: çok kaynak, az karşılaştırma

İlk hata, sonuç sayısı yüksek diye bütün arama dizgesini daraltmadan yalnızca ilk sayfadaki yayınları seçmektir. Sıralama algoritması bilimsel uygunluk kararı vermez. Arama alanlarını, kavramları ve filtreleri gerekçeyle gözden geçirin. Hangi ölçütün hangi kayıtları dışarıda bıraktığını anlamadan listeyi kısaltmak, araştırma sorunuza yakın çalışmaları kaçırabilir.

İkinci hata, sadece kendi varsayımını destekleyen kaynakları toplamaktır. Karşıt bulgu, kuramsal çerçevenizi geliştirmek veya sınırlandırmak için değerlidir. Uyuşmazlığı saklamak yerine bağlam, yöntem ve kavram farklarıyla açıklamayı deneyin. Açıklayamıyorsanız bunu açık bir araştırma sorusu olarak bırakın. Literatür bölümü, baştan verdiğiniz kararın savunma dosyası olmamalıdır.

Üçüncü hata, okuma notlarında doğrudan alıntıyla kendi cümlenizi karıştırmaktır. Sonradan kaynağın sözlerini fark etmeden metne taşıma riski doğar. Alıntıyı, parafrazı ve kişisel yorumunuzu ayrı işaretleyin. Dördüncü hata, eski kaynakları yalnızca yaşları nedeniyle elemek veya çok atıf almış kaynağı tartışmasız doğru saymaktır. Kaynağın işlevini ve kanıtını inceleyin.

Yazılabilir bir literatür dosyasıyla ilerleyin

Literatür taraması nasıl yapılır sorusunun sonunda elinizde yalnızca dosyalar değil, bir açıklama taslağı bulunmalıdır. Temalarınızı, her temanın temel iddiasını, dayanak kaynaklarını ve açık kalan sorusunu yan yana yazın. Bu taslak, hangi okumaların gerçekten gerekli olduğunu gösterir. Yeni kaynak eklerken metinde hangi boşluğu doldurduğunu kontrol edin; her yeni yayın yeni bir alt başlık gerektirmez.

Son denetimde araştırma sorusuna geri dönün. Okuyucu literatür bölümünden sonra çalışmanızın neden gerekli olduğunu ve önceki bilgiyle nasıl ilişkilendiğini anlayabiliyor mu? Eğer yalnızca çok sayıda çalışma tanımışsa karşılaştırma katmanını güçlendirin. Taramanızın sınırlarını açıkça yazın ve çalışmanın devamında değişen kapsamla uyumu koruyun. Evrensel bir kaynak sayısı yerine bu işlevlerin karşılanmasına odaklanın.

Ücretli Tez literatür taraması desteği ile arama planı, kaynak eleme düzeni ve sentez taslağı üzerine rehberlik sunar. Kaynakların değerlendirilmesi ve nihai metnin akademik sorumluluğu size aittir. Mevcut kaynak dosyanızın hangi aşamada geliştirilebileceğini görmek için ücretsiz ön değerlendirme için bize ulaşın.